Beter slapen met een chronische aandoening | Wat écht werkt

Hoe slaap je lichaam helpt bij chronische en neurologische problemen

Samenvatting

Slaap is een van de krachtigste manieren om je gezondheid te verbeteren. Zeker bij chronische of neurologische aandoeningen maakt goede slaap het verschil. Dit artikel laat zien wat werkt — zonder medicatie, met bewezen resultaat.

Slaap is één van de simpelste én krachtigste manieren om gezond te blijven. Goede slaap helpt het lichaam herstellen, houdt onze energie op peil en ondersteunt een helder en rustig hoofd. Wie te weinig of onrustig slaapt, merkt vaak dat klachten sneller terugkomen of erger worden. Dat geldt ook voor mensen met langdurige lichamelijke of zenuwgerelateerde problemen.

Steeds meer volwassenen én jongeren slapen slecht. Stress, veel schermtijd, lawaai, onregelmatige uren en zorgen in het dagelijkse leven kunnen allemaal een rol spelen. Als slaap langere tijd onder druk staat, werkt dat door op het lichaam én op het brein. Je voelt je sneller prikkelbaar, hebt minder concentratie en het wordt moeilijker om klachten onder controle te houden.

Gelukkig is er veel dat je zelf kunt doen. Verandering in leefstijl, beter omgaan met stress, beweging, of begeleiding bij slaapproblemen kunnen de slaap merkbaar verbeteren. Zelfs kleine stappen kunnen al veel verschil maken.

Over dit artikel

Leestijd: 10 minuten Auteur: Sam L. Brokken Reviewer: Alies Coster, Psycholoog MSc & slaapexpert

Kernpunten uit dit artikel

• Slaap is een actief herstelmoment voor het lichaam en de hersenen. Tijdens de nacht herstellen spieren, worden emoties verwerkt en krijgt het geheugen steun. Slechte slaap verstoort dit hele proces.
• Mensen met chronische of neurologische aandoeningen slapen vaak slechter. Dat maakt klachten zoals vermoeidheid, pijn, somberheid en concentratieproblemen meestal erger.
• Een vast dag- en nachtritme is één van de belangrijkste sleutels tot betere slaap. Regelmatige slaaptijden, licht overdag en rust in de avond helpen de interne klok weer in balans te brengen.
• Niet-medicamenteuze slaapaanpakken werken het best. Voorlichting over slaap, therapie gericht op slaapgedrag, mindfulness en ademhalingsondersteuning bij ademstops in de slaap zijn effectiever en veiliger dan slaapmedicatie.
• Goede slaap helpt bij belangrijke gezondheidsproblemen. Betere slaap ondersteunt het bloedsuikergehalte, de bloeddruk, het lichaamsgewicht, de hersenfunctie en het mentale welzijn.
• De grootste winst ontstaat door slaap te combineren met gezonde leefstijl. Beweging, gezonde voeding, stressvermindering en goede slaap versterken elkaar en helpen om klachten te verminderen en het dagelijks functioneren te verbeteren.

Wat is slaap?

Slaap is geen passieve pauze, maar een actief proces waarin het lichaam zichzelf herstelt. Tijdens de nacht gaan we door verschillende soorten slaap. In lichte slaap kom je tot rust, in diepe slaap herstelt het lichaam zich, en in de droomslaap (REM-slaap) verwerken we emoties en slaan we nieuwe informatie op. Ons slaapritme wordt gestuurd door een soort interne klok én door hoe lang we al wakker zijn. Die twee bepalen samen wanneer we slaperig worden en hoe lang we slapen (Walker 2017).

Goede slaap en slaapritme zijn belangrijk voor vrijwel alle functies in het lichaam en worden gestuurd door onze interne biologische klok (Borbély & Tobler 2024). Het helpt om onze weerstand sterk te houden en speelt een rol bij een gezonde suiker- en vetbalans. Mensen met langdurige aandoeningen, zoals hartproblemen of diabetes, merken vaak dat hun klachten erger worden wanneer hun slaap langere tijd verstoord is. Slaap ondersteunt namelijk processen die helpen om het lichaam in evenwicht te houden en ontstekingen te beperken (Liu 2021, Engert and Besedovsky 2025).

Het belang van de ‘interne klok’

Het circadiaans ritme is onze interne klok. Deze klok helpt het lichaam te weten wanneer het tijd is om wakker te zijn, te eten, actief te zijn en te slapen. Licht speelt hierbij een belangrijke rol: wanneer het buiten licht is, krijgt de hersenen het signaal om het lichaam “aan” te zetten (Meyer 2022).

Als dit ritme verstoord raakt — door onregelmatige slaaptijden, veel schermtijd in de avond of nachtwerk — raakt het lichaam uit balans. Dit kan het risico op gezondheidsproblemen verhogen, zoals diabetes, overgewicht en hart- en vaatziekten (Engert and Besedovsky 2025, Hariri 2023, Meyer 2022, Su 2021).

Bij mensen met neurologische aandoeningen, zoals ALS of dementie, zien we vaak dat het slaapritme verstoord raakt. Dit kan vermoeidheid en andere klachten verergeren (Boentert 2020, Canever 2024, Maiese 2021). Langdurige slaapstoornissen in eerdere fases van het leven kunnen bovendien bijdragen aan het ontstaan van dementie (Maiese 2021).

Gelukkig zijn er manieren om het ritme te ondersteunen. Vaste slaaptijden en lichttherapie kunnen helpen, vooral bij ouderen en mensen met dementie. Onderzoek toont dat lichttherapie de slaapkwaliteit bij deze groep kan verbeteren (Figueiro 2019).

Hoeveel slaap is nodig?

Een belangrijke overzichtsstudie van 11 RCT’s beveelt 7–8 uur slaap per nacht aan voor volwassenen, met consistente slaaptijden en een rustige slaapomgeving (Chaput 2020). Specifieke aanbevelingen voor chronische en neurologische aandoeningen:

• Diabetes type 2: 7–8 uur slaap per nacht helpt om de bloedsuiker iets stabieler te houden, vooral wanneer dit wordt gecombineerd met begeleiding rond slaapgewoontes (Kothari 2021).
• Hart- en vaatziekten: 7–9 uur slaap minimaliseert hart- en vaatrisico’s (Javaheri 2017).
• Obesitas: 7–8 uur slaap ondersteunt gewichtsverlies (Johnson 2021).
• Neurologische aandoeningen: 7–9 uur slaap is belangrijk om vermoeidheid te verminderen en de kwaliteit van leven te verbeteren. Ondersteunende behandelingen zoals slaaptraining of nachtelijke ademhalingshulpmiddelen kunnen hierbij extra helpen (Boentert 2020, Tu 2022; Canever 2024).
• Dementie: 7–8 uur slaap helpt om het denken en geheugen te ondersteunen en om gedragsproblemen te verminderen (Canever 2024).

Slaapkwaliteit is niet hetzelfde als slaapduur. De kwaliteit wordt bepaald door de verschillende noodzakelijke cycli die moet doorlopen worden om een optimaal resultaat te krijgen. De ideale slaapduur creëert de ruimte om de belangrijke slaapcycli te kunnen doorlopen.

Korte dutjes (20–30 minuten) overdag kunnen de totale slaapduur verhogen, vooral bij MS- of ALS-patiënten met vermoeidheid (Hirshkowitz 2021), bij andere chronische ziekten kan het mogelijks beter zijn om een volledige ‘wakkere’ dag na te streven.

Slaapmedicatie: helpen deze en wat zijn de beperkingen?

Slaapmiddelen zoals benzodiazepinen en Z-drugs worden nog vaak voorgeschreven. Grote overzichten van studies laten zien dat deze medicijnen bij oudere mensen kunnen leiden tot meer geheugenproblemen en een hogere kans op dementie. Ook neemt het risico op vallen toe (Ferreira 2022, Capiau 2023).

Verder worden soms nare bijwerkingen gemeld, zoals stemmingswisselingen, hallucinaties of een lagere levenskwaliteit, vooral bij langdurig gebruik of bij stoppen met het middel (Edinoff 2021). Slaapmedicatie kan de slaapkwaliteit verminderen waardoor het dagelijks functioneren kan worden gehinderd (Fitzgerald 2015). Ook zijn er aanwijzingen dat langdurig gebruik van slaapmedicatie een negatief effect heeft op de levensduur (Sun 2023).

Slaapmedicatie kan wel kortdurend worden ingezet in heftige periodes bijvoorbeeld van rouw, of na een ingrijpende gebeurtenis zoals een ongeluk.

Advies

Daarom adviseren veel deskundigen eerst te kiezen voor slaapeducatie en aanpassingen in leefstijl. Deze aanpak helpt vaak en heeft minder risico’s. Kortdurend gebruik kan nuttig zijn wanneer andere maatregelen onvoldoende werken, maar het is goed om de voordelen en nadelen goed af te wegen met een arts.

Het effect van slaap op fysieke, psychische en neurologische aandoeningen

Slechte slaap verhoogt de kans op nieuwe lichamelijke én psychologische problemen, vooral bij langdurige slaapverstoring (Zheng 2024).

Slaap en fysieke aandoeningen

Diabetes type 2: Mensen die regelmatig te weinig slapen, hebben volgens onderzoek ook een duidelijk hogere kans om diabetes te ontwikkelen (Johnson 2021). Uit onderzoek blijkt dat mensen met diabetes hun bloedsuiker iets stabieler kunnen krijgen wanneer ze hun slaap verbeteren. Dat gebeurde bijvoorbeeld via slaapbegeleiding of therapie die helpt om slaapgewoontes te veranderen (Kothari 2021).

Als de diepe slaap korter of minder krachtig wordt, raakt het lichaam ontregeld. Het wordt dan moeilijker om de bloedsuiker stabiel te houden, en er ontstaan sneller ontstekingsreacties in het lichaam. Dat kan klachten bij diabetes verergeren (Reutrakul & Van Cauter 2018).

Bij mensen die ‘s nachts ademstops hebben, kan een toestel dat de ademhaling ondersteunt soms zorgen voor een kleine daling van de bloedsuiker (Herth 2023).

Gewicht en slaap beïnvloeden elkaar: Studies tonen dat weinig of slechte slaap kan bijdragen aan gewichtstoename. Omgekeerd kan overgewicht de slaap juist verslechteren, waardoor beide problemen elkaar versterken (Figorilli 2025).

Invloed op hart en bloedvaten: Bij mensen met ernstige ademhalingsproblemen tijdens de slaap blijkt een ademhalingstoestel maar beperkt te helpen bij het verbeteren van de hartgezondheid (da Silva Paulitsch 2021). Slaapbegeleiding en therapie die op slaapgedrag gericht is, kunnen een kleine maar merkbare verbetering geven in de algemene gezondheid van hart en bloedvaten (Whale 2022).

Slaap helpt ontstekingen te verlagen: Er zijn aanwijzingen dat betere slaap ervoor kan zorgen dat er minder ontstekingsstoffen in het bloed aanwezig zijn. Dat is gunstig, omdat langdurige ontsteking klachten bij chronische en neurologische aandoeningen kan versterken (Engert & Besedovsky 2025).

Gezondheid van de hersenen: Mensen met zenuwpijn kunnen baat hebben bij betere slaaproutines of eenvoudige ontspanningsoefeningen (Canever 2024). Bij mensen met ALS kan ondersteuning van de ademhaling tijdens de slaap de ademhaling én de levenskwaliteit verbeteren (Boentert 2020). Bij dementie vertraagt een vaste nachtrust van ongeveer 7 tot 9 uur vaak de achteruitgang van het geheugen en vermindert ongewenst gedrag (Tu 2022, Canever 2024).

Slaap en psychologische voordelen

Minder angst en somberheid: Slaapproblemen kunnen leiden tot depressie en het ontwikkelen van angstgevoelens (Fang 2019). Therapie die helpt om beter te slapen, kan ook sombere gevoelens en angst verminderen. Onderzoek toont dat deze aanpak merkbaar effect heeft (Trauer 2015). Mindfulness-oefeningen verminderen stress bij mensen met aandoeningen zoals multiple sclerose en dementie (Smart 2022).

Helderder denken en beter geheugen: Beter slapen helpt de hersenen om informatie te verwerken. Bij ouderen met chronische ziekten en bij mensen met beginnende dementie kan slaapverbetering leiden tot betere concentratie en minder geheugenproblemen (Tu 2022, Canever 2024).

Slaap en neurologische aandoeningen

Bij mensen met neurologische aandoeningen raakt de droomslaap (de fase waarin de hersenen actief herstellen) vaak verstoord. Daardoor werkt het geheugen minder goed en voelen mensen zich sneller uitgeput (Boentert 2020, Schmidt 2021, Canever 2024).

Ongeveer de helft van alle mensen met een langdurige lichamelijke of neurologische aandoening heeft duidelijke problemen met slapen. Dat maakt het nog belangrijker dat slaap tijdig aangepakt wordt (Schmidt 2021, Bhaskar 2022).

Beter slapen: wat zijn de mogelijke interventies?

Slaapinterventies zijn manieren om je slaap te verbeteren, zodat je je overdag fitter voelt en je gezondheid ondersteunt.

Slaapeducatie

Advies over vaste slaaptijden, schermgebruik beperken en een rustige slaapkamer. Eenvoudig toegankelijk en helpt vooral bij beginnende slaapproblemen.

Cognitieve gedragstherapie (CGT-I)

Helpt negatieve gedachten over slaap aan te pakken en gewoontes te veranderen. Heeft een hoog slaagsucces bij de meeste mensen.

Ademhalingsondersteuning

Bij slaapapneu kunnen apparaten zoals CPAP de slaap verbeteren door nachtelijke ademstops te verminderen.

Mindfulness en ontspanning

Helpt stress te verminderen. Werkt vooral goed bij neurologische aandoeningen zoals MS of dementie.

Slaapeducatie: praktische tips

Onderdeel	Wat houdt dit in?	Waarom helpt dit?
Vaste bedtijden	Elke dag rond hetzelfde uur opstaan	De slaapdruk begint toe te nemen zodra je ontwaakt
Rustige avondroutine	Laatste uur voor bed rustiger maken	Het lichaam krijgt een duidelijk signaal dat de dag voorbij is
Schermen beperken	Geen smartphone, tablet of tv voor het slapen	Prikkels houden de hersenen actief
Slaapkamer optimaliseren	Donker, stil en koel slapen	Een rustige omgeving bevordert diepere slaap
Bed alleen voor slaap	Niet werken, tv kijken of piekeren in bed	Het brein leert: bed = slapen
Overdag actief blijven	Bewegen binnen eigen mogelijkheden	Bevordert natuurlijke slaapdruk ‘s avonds
Dutjes beperken	Geen lange dutjes overdag	Zorgt dat men ‘s avonds voldoende slaperig is
Piekermoment plannen	Overdag tijd nemen om zorgen op te schrijven	Voorkomt dat gedachten ‘s nachts blijven malen

Nadelen en beperkingen van slaapinterventies

• Fysieke risico’s: Het gebruik van een ademhalingstoestel kan soms leiden tot een droge mond of irritatie van de neus. Slaapeducatie en slaapgerichte therapie kennen weinig lichamelijke risico’s.
• Psychologische barrières: Slaapgerichte therapie vraagt motivatie. Sommige mensen haken vroegtijdig af, zeker wanneer er al geheugenproblemen zijn.
• Toegankelijkheid: Sommige interventies zijn kostbaar of worden niet altijd vergoed. Slaapeducatie is meestal wel laagdrempelig.
• Tijdsinvestering: Slaaptherapie vraagt inzet over meerdere weken.

Combinatie van slaap en andere leefstijlinterventies

• Slaap en dieet: De combinatie van een mediterraan dieet en voldoende slaap draagt bij tot een daling van het risico op hart- en vaataandoeningen (St-Onge 2019).
• Slaap en beweging: Regelmatige matige lichaamsbeweging ondersteunt de slaap en helpt bloeddruk en vermoeidheid te verbeteren. Bij MS en ALS toont onderzoek dat beweging én slaap samen leiden tot minder vermoeidheid (Kothari 2021, Canever 2024).
• Slaap en stressmanagement: Mindfulness gecombineerd met psychologische therapie verlaagt stress en verbetert slaapkwaliteit, vooral bij MS en dementie (Smart 2022, Canever 2024).

Hoe starten met slaapinterventies?

Voor mensen met langdurige aandoeningen of neurologische problemen moet een slaapaanpak duidelijk, eenvoudig en persoonlijk zijn.

1. Medische screening: Bespreek met een arts of er sprake kan zijn van slaapapneu of andere slaapstoornissen.
2. Begin laagdrempelig: Start met kleine, haalbare stappen zoals vaste slaaptijden, een rustige kamer en een uur zonder schermen voor het slapengaan.
3. Stel doelen: Kies eenvoudige doelen, zoals streven naar 7 uur slaap per nacht of 6 weken CGT-I volgen.
4. Monitor voortgang: Gebruik slaaptrackers of een slaapdagboek.
5. Zoek begeleiding: Een slaapspecialist of psycholoog kunnen gespecialiseerde therapie aanbieden.

Conclusie

Slaap is geen passieve toestand maar een actief herstelproces dat het lichaam nodig heeft om goed te functioneren. Het helpt bij hormoonbalans, energie, geheugen en het dagelijks herstel.

Verschillende slaapinterventies zoals slaapeducatie, therapie, ademhalingsondersteuning en mindfulness spelen een belangrijke rol bij het behandelen en voorkomen van klachten bij zowel fysieke, psychische als neurologische aandoeningen.

Door slaap te combineren met gezonde voeding, beweging en stressreductie kunnen patiënten hun gezondheid merkbaar verbeteren, klachten verminderen en vaak minder afhankelijk worden van medicatie.

Veelgestelde vragen

Hoeveel slaap heeft een volwassene nodig?

Gemiddeld 7 uur per nacht. Voor mensen met chronische of neurologische aandoeningen kan 8–9 uur nodig zijn.

Welke slaapinterventies zijn er?

Slaapeducatie, psychologische therapie (CGT-I, ACT-I), mindfulness en ademhalingsondersteuning.

Wat is het voordeel van mindfulness?

Mindfulness helpt stress te verminderen en verbetert slaapkwaliteit, vooral bij MS, ALS en dementie.

Kunnen korte dutjes overdag helpen?

Afhankelijk van het probleem. 20–30 minuten dutjes kunnen de totale slaap verbeteren, vooral bij vermoeidheid door MS of ALS. Niet bij iedereen.

Moet ik een specialist raadplegen?

Ja, voor gepersonaliseerde begeleiding, vooral bij psychologische ondersteuning of ademhalingsstoornissen.

Bronnenlijst

1. Albakri, U., Drotos, E. & Meertens, R. (2021). Sleep health promotion interventions and their effectiveness: An umbrella review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 18(11), 5533. DOI

2. Adamantidis, A. R. & De Lecea, L. (2023). Sleep and the hypothalamus. Science, 382(6669), 405–412. DOI

3. Alnawwar, M. A. et al. (2023). The effect of physical activity on sleep quality and sleep disorder: A systematic review. Cureus, 15(8), e43595. DOI

4. Ansu Baidoo, V. & Knutson, K. L. (2023). Associations between circadian disruption and cardiometabolic disease risk: A review. Obesity, 31(3), 615–624. DOI

5. Blackman, J. et al. (2022). Sleep disturbances in dementia: a systematic review and meta-analysis. Journal of Alzheimer’s Disease, 85(2), 453–467. DOI

6. Boentert, M. (2020). Sleep and sleep disruption in amyotrophic lateral sclerosis. Current Neurology and Neuroscience Reports, 20(7), 25. DOI

7. Borbély, A. & Tobler, I. (2024). The Two-Process Model: Origin of its concepts and their implications. Clinical and Translational Neuroscience, 8(1), 5. DOI

8. Canever, J. B. et al. (2024). Circadian rhythm alterations affecting the pathology of neurodegenerative diseases. Journal of Neurochemistry, 168(8), 1475–1489. DOI

9. Capiau, A. et al. (2023). Therapeutic dilemmas with benzodiazepines and Z-drugs: Insomnia and anxiety disorders versus increased fall risk. European Geriatric Medicine, 14(4), 697–708. DOI

10. Chaput, J.-P. et al. (2020). Sleep duration and health in adults: An overview of systematic reviews. Applied Physiology, Nutrition, and Metabolism, 45(10), S218–S231. DOI

11. Engert, L. C. & Besedovsky, L. (2025). Sleep and inflammation: A bidirectional relationship. Somnologie, 29(1), 3–9. DOI

12. Enomoto, K. et al. (2022). Comparison of the effectiveness of CBT for insomnia, CBT for pain, and hybrid CBT for insomnia and pain. Sleep Medicine Reviews, 66, 101693. DOI

13. Fang, H. et al. (2019). Depression in sleep disturbance: A review on a bidirectional relationship, mechanisms and treatment. Journal of Cellular and Molecular Medicine, 23, 2324–2332. DOI

14. Ferreira, P. et al. (2022). Is there a link between the use of benzodiazepines and related drugs and dementia? European Geriatric Medicine, 13(1), 19–32. DOI

15. Figueiro, M. G. et al. (2019). Effects of a tailored lighting intervention on sleep quality in older adults with Alzheimer disease. Journal of Clinical Sleep Medicine, 15(12), 1757–1767. DOI

16. Furukawa, Y. et al. (2024). Components and delivery formats of CBT for chronic insomnia in adults. JAMA Psychiatry, 81, 357–365. DOI

17. Hariri, A. et al. (2023). The circadian rhythm: an influential soundtrack in the diabetes story. Frontiers in Endocrinology, 14, 1156757. DOI

18. Javaheri, S. & Redline, S. (2017). Sleep, cardiovascular disease, and stroke. Sleep Medicine Clinics, 12(3), 289–300. DOI

19. Johnson, K. A. et al. (2021). The association of insomnia disorder with hypertension, diabetes and body mass index. Sleep Medicine Reviews, 59, 101456. DOI

20. Kim, S. M. et al. (2022). Effects of mindfulness-based stress reduction on adults with sleep disturbance. BMJ Open, 12(10), e058032. DOI

21. Kothari, V. et al. (2021). Sleep interventions and glucose metabolism: Systematic review and meta-analysis. Sleep Medicine, 78, 24–35. DOI

22. Liu, J. et al. (2021). Environmental exposures and sleep outcomes: A review of evidence. Environmental Research, 196, 110406. DOI

23. Maiese, K. (2021). Neurodegeneration, memory loss, and dementia: The impact of biological clocks. Frontiers in Bioscience, 26(10), 614–627. DOI

24. Meyer, N. et al. (2022). Circadian rhythms and disorders of the timing of sleep. The Lancet, 400(10357), 1061–1078. DOI

25. Morin, C. M. & Jarrin, D. C. (2022). Epidemiology of insomnia: Prevalence, course, risk factors, and public health burden. Sleep Medicine Clinics, 17(2), 173–191. DOI

26. Reutrakul, S. & Van Cauter, E. (2018). Sleep influences on obesity, insulin resistance, and risk of type 2 diabetes. Metabolism, 84, 56–66. DOI

27. St-Onge, M.-P. & Zuraikat, F. M. (2019). Reciprocal roles of sleep and diet in cardiovascular health. Current Atherosclerosis Reports, 21(3), 11. DOI

28. Trauer, J. M. et al. (2015). Cognitive Behavioral Therapy for Chronic Insomnia: A Systematic Review and Meta-analysis. Annals of Internal Medicine, 163(3), 191–204. DOI

29. Walker, M. P. (2017). Why We Sleep: Unlocking the Power of Sleep and Dreams. New York: Scribner.

30. Zheng, N. S. et al. (2024). Sleep patterns and risk of chronic disease as measured by long-term monitoring with commercial wearable devices. Nature Medicine, 30(9), 2648–2656. DOI